De balans van een centrale bank lijkt op het eerste gezicht op een ingewikkeld financieel overzicht, maar het principe is eigenlijk goed te begrijpen. Aan de ene kant staan de bezittingen van de centrale bank en aan de andere kant de verplichtingen. Wanneer die balans sterk groeit of juist kleiner wordt, kan dat bovendien gevolgen hebben voor de economie en financiële markten. Daarom volgen professionele beleggers de balans van bijvoorbeeld de Europese Centrale Bank en de Federal Reserve nauwlettend.

Centrale banken hebben namelijk een bijzondere positie binnen het financiële systeem. Ze kunnen geld creëren, banken van liquiditeit voorzien en grote hoeveelheden financiële activa kopen. Tijdens economische crises kan hun balans daardoor in korte tijd enorm groeien. Wanneer de economie vervolgens herstelt, kan de centrale bank proberen die balans weer geleidelijk te verkleinen.

Maar wat staat er precies op zo’n balans? Hoe kan een centrale bank een balans laten groeien? En waarom is dit belangrijk voor iemand die belegt in aandelen, ETF’s of obligaties?

Wat staat er op de balans van een centrale bank?

De balans van een centrale bank bestaat, net als de balans van een bedrijf, uit twee kanten: activa en passiva. Aan de activakant staan de bezittingen. Aan de passivakant staan de verplichtingen.

Het basisprincipe is eenvoudig:

Activa = passiva + eigen vermogen

Bij een centrale bank ziet de inhoud er alleen anders uit dan bij een normaal bedrijf.

Welke activa heeft een centrale bank?

Aan de activakant staan financiële bezittingen. Een centrale bank kan bijvoorbeeld grote hoeveelheden staatsobligaties bezitten. Ook andere financiële activa kunnen onderdeel zijn van de balans.

Denk bijvoorbeeld aan:

• Staatsobligaties
• Bedrijfsobligaties
• Leningen aan banken
• Goudreserves
• Buitenlandse valuta
• Vorderingen op financiële instellingen
• Andere financiële activa

De samenstelling verschilt per centrale bank.

De Europese Centrale Bank en de nationale centrale banken binnen het Eurosysteem hebben bijvoorbeeld verschillende soorten effecten en andere financiële activa op hun balans staan. Ook buitenlandse reserves en goud spelen een rol.

Waarom koopt een centrale bank obligaties?

Het kopen van obligaties is vooral bekend geworden door kwantitatieve verruiming, oftewel QE.

Wanneer een centrale bank grote hoeveelheden obligaties koopt, neemt de vraag naar deze obligaties toe. Dat kan de prijzen ondersteunen en de rente op de markt beïnvloeden.

Tegelijkertijd groeit de balans van de centrale bank.

Dit is een belangrijk punt voor beleggers: een groeiende centrale bankbalans betekent dus niet simpelweg dat de centrale bank “meer geld op de bank heeft”. De samenstelling van de activa verandert doordat er bijvoorbeeld meer obligaties of andere financiële bezittingen worden aangehouden.

Wat staat er aan de andere kant?

Aan de passivakant staan de verplichtingen van de centrale bank.

Een belangrijk onderdeel daarvan zijn de bankbiljetten die in omloop zijn. Daarnaast houden commerciële banken reserves aan bij hun centrale bank.

Die reserves zijn belangrijk voor het functioneren van het financiële systeem.

Wanneer een centrale bank bijvoorbeeld voor een groot bedrag aan obligaties koopt, krijgt de verkoper daarvoor een betaling. Bij een bank kan dit uiteindelijk leiden tot een hoger saldo op de rekening bij de centrale bank.

Daardoor verandert niet alleen de activakant, maar ook de passivakant van de balans.

Waarom is dit anders dan bij een gewone bank?

Een commerciële bank is afhankelijk van financiering en deposito’s van klanten. Een centrale bank heeft een bijzondere positie omdat zij de centrale bankreserves binnen haar eigen financiële systeem kan creëren.

Dat maakt haar balans uniek.

Een centrale bank kan daardoor maatregelen uitvoeren die een gewone onderneming of commerciële bank niet kan uitvoeren.

Waarom groeit of krimpt de balans van een centrale bank?

De balans van een centrale bank kan sterk veranderen wanneer het monetaire beleid verandert. Vooral tijdens economische crises kunnen centrale banken grote hoeveelheden financiële activa aankopen.

Groei door kwantitatieve verruiming

Een bekend voorbeeld is kwantitatieve verruiming, ook wel QE genoemd.

Stel dat een centrale bank voor €100 miljard aan staatsobligaties aankoopt. Die obligaties worden onderdeel van de activa van de centrale bank.

Daar staat een verplichting tegenover, bijvoorbeeld in de vorm van reserves van banken.

De totale balans wordt daardoor groter.

Het doel van QE is meestal om de financiële omstandigheden te versoepelen wanneer de economie extra ondersteuning nodig heeft.

Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer de beleidsrente al erg laag staat en een centrale bank weinig ruimte heeft om de economie verder te stimuleren via traditionele renteverlagingen.

Wat probeert een centrale bank daarmee te bereiken?

Door obligaties te kopen kan een centrale bank proberen om de langere rente te beïnvloeden en financiële markten van extra liquiditeit te voorzien.

Dat kan vervolgens leiden tot:

• Goedkopere financiering
• Meer kredietverlening
• Meer bedrijfsinvesteringen
• Meer consumentenbestedingen
• Ondersteuning van economische groei

Voor beleggers kan een omgeving met ruime financiële omstandigheden aantrekkelijk zijn voor aandelen en andere risicovolle beleggingen.

Maar er is een belangrijke nuance: een groeiende balans betekent niet automatisch dat de beurs stijgt.

Tijdens een zware crisis kan een centrale bank haar balans juist sterk uitbreiden terwijl aandelenkoersen tegelijkertijd fors dalen.

De oorzaak van de balansgroei is daarom belangrijk.

Krimp door kwantitatieve verkrapping

Het tegenovergestelde van QE is kwantitatieve verkrapping, oftewel QT.

Bij QT probeert een centrale bank haar balans geleidelijk kleiner te maken.

Dat kan bijvoorbeeld door obligaties die aflopen niet volledig opnieuw te beleggen.

Stel dat een centrale bank €10 miljard aan obligaties bezit en deze aflopen. Wanneer ze dat bedrag niet opnieuw investeert in nieuwe obligaties, neemt de effectenportefeuille af.

De balans wordt dan kleiner.

Een centrale bank kan er onder bepaalde omstandigheden ook voor kiezen om financiële activa daadwerkelijk te verkopen.

Waarom kan QT belangrijk zijn voor beleggers?

Wanneer een centrale bank haar balans afbouwt, verandert de financiële omgeving.

Er is minder centrale bankondersteuning voor de obligatiemarkt en de liquiditeitsomstandigheden kunnen krapper worden.

Dat kan invloed hebben op:

• Aandelen
• Obligaties
• Vastgoed
• Valuta
• Kredietmarkten

Vooral aandelen met hoge waarderingen kunnen gevoelig zijn voor een verandering in financiële omstandigheden.

Toch is ook hier voorzichtigheid nodig. Een krimpende balans betekent niet automatisch dat aandelenkoersen dalen. Als de economie sterk groeit en bedrijfswinsten toenemen, kunnen aandelen ondanks QT blijven stijgen.

De richting is belangrijker dan één momentopname

Voor beleggers is het daarom interessanter om naar de ontwikkeling van de balans over langere tijd te kijken.

Groeit de balans?

Blijft deze stabiel?

Of wordt deze afgebouwd?

En vooral: waarom?

Een groeiende balans tijdens een financiële crisis heeft een andere betekenis dan een groeiende balans tijdens een periode van sterke economische groei.

Wat betekent de centrale bankbalans voor beleggers?

Voor beleggers is de balans van een centrale bank vooral interessant omdat veranderingen in het monetaire beleid uiteindelijk kunnen doorwerken naar verschillende beleggingscategorieën.

Aandelen

Een ruime monetaire omgeving kan aandelen ondersteunen.

Wanneer rentes laag zijn en er veel liquiditeit beschikbaar is, zoeken beleggers vaak naar alternatieven met een hoger verwacht rendement. Aandelen kunnen daardoor aantrekkelijker worden.

Wanneer centrale banken hun beleid juist verkrappen, kan het omgekeerde gebeuren.

Vooral groeiaandelen kunnen gevoelig zijn omdat hun waarderingen sterk afhankelijk zijn van toekomstige winsten.

Maar bedrijfswinsten blijven uiteindelijk een van de belangrijkste factoren achter aandelenkoersen.

Obligaties

De relatie tussen de balans van een centrale bank en obligaties is vaak directer.

Wanneer centrale banken grote hoeveelheden obligaties aankopen, neemt de vraag naar deze effecten toe. Dat kan de obligatieprijs ondersteunen.

Omdat obligatieprijzen en rendementen doorgaans tegengesteld bewegen, kan dit bijdragen aan lagere marktrentes.

Wanneer een centrale bank vervolgens haar portefeuille afbouwt, verandert die dynamiek.

Voor obligatiebeleggers is het daarom interessant om zowel naar de beleidsrente als naar de omvang en samenstelling van de centrale bankbalans te kijken.

Vastgoed

Ook vastgoed kan indirect reageren op veranderingen in de balans.

Een periode van lage rentes en ruime liquiditeit kan ervoor zorgen dat vastgoed aantrekkelijker wordt. Goedkopere financiering kan de vraag stimuleren.

Wanneer centrale banken juist verkrappen, kunnen financieringskosten oplopen.

Dat kan de waardering van vastgoed onder druk zetten.

Valuta

Ook de valutamarkt kan reageren op veranderingen in het monetaire beleid.

Wanneer een centrale bank een ruimer beleid voert dan andere centrale banken, kan dat invloed hebben op de aantrekkelijkheid van haar valuta.

De wisselkoers wordt echter door veel meer factoren bepaald, zoals economische groei, renteverschillen, internationale handel en geopolitieke ontwikkelingen.

Kijk nooit alleen naar de omvang

Een veelgemaakte fout is om alleen naar de totale balans te kijken.

Een centrale bank kan haar balans bijvoorbeeld vergroten omdat er een financiële crisis uitbreekt. Dat betekent niet dat die balansgroei automatisch positief is voor aandelen.

Je moet daarom ook kijken naar:

• De rente
• Inflatie
• Economische groei
• Werkloosheid
• Kredietverlening
• Bedrijfswinsten
• Obligatierentes
• Verwachtingen van beleggers

Pas wanneer je deze factoren samen bekijkt, krijg je een goed beeld van de financiële omstandigheden.

Een eenvoudig voorbeeld

Stel dat de economie sterk verzwakt. Bedrijven investeren minder, consumenten geven minder uit en de aandelenmarkt staat onder druk.

De centrale bank besluit vervolgens de rente te verlagen en grote hoeveelheden obligaties op te kopen.

De balans groeit.

Als de maatregelen succesvol zijn, kan de economie stabiliseren. Rentes kunnen dalen, kredietverlening kan aantrekken en beleggers kunnen weer meer vertrouwen krijgen.

Een paar jaar later is de economie sterk hersteld en blijft de inflatie hoog. De centrale bank besluit de rente te verhogen en haar obligatieportefeuille geleidelijk af te bouwen.

De balans krimpt.

Voor beleggers betekent dit dat de financiële omstandigheden veranderen. Aandelenwaarderingen kunnen onder druk komen, terwijl obligaties door de hogere rente juist aantrekkelijker kunnen worden.

Dit voorbeeld laat goed zien waarom de balans van een centrale bank geen losstaand cijfer is. Het is onderdeel van een veel groter economisch verhaal.

De balans van een centrale bank geeft beleggers daarmee een interessant kijkje achter de schermen van het monetaire beleid. Aan de activakant staan onder andere obligaties, leningen, goud en andere financiële bezittingen. Aan de passivakant staan bijvoorbeeld bankbiljetten en reserves van commerciële banken.

Wanneer een centrale bank grote hoeveelheden financiële activa koopt, groeit de balans. Wanneer eerder aangekochte activa aflopen en niet opnieuw worden vervangen, kan de balans weer krimpen. Deze bewegingen hangen vaak samen met respectievelijk kwantitatieve verruiming en kwantitatieve verkrapping.

Voor beleggers is vooral belangrijk om niet alleen naar de omvang van de balans te kijken, maar naar de richting, de samenstelling en de reden van de verandering. Een groeiende balans tijdens een crisis vertelt namelijk een heel ander verhaal dan een groeiende balans tijdens een sterke economische periode.

De balans van een centrale bank is dus geen glazen bol waarmee je de beurs kunt voorspellen. Het is wel een waardevolle indicator waarmee je beter kunt begrijpen waarom rentes, liquiditeit en financiële markten veranderen. Benieuwd wat kwantitatieve verruiming (QE) is en hoe dit de economie stimuleert? In deze blog ontdek je hoe centrale banken QE inzetten en wat dit betekent voor de financiële markten.